“คิดถึงสมัยก่อน…” อาจเป็นคำพูดติดปากของใครหลายคน พร้อมกับการนึกถึงภาพความทรงจำในช่วงเวลาที่มีความสุข ซึ่งบางครั้งก็ทำให้รู้สึกอุ่นใจ แต่บางครั้งก็ทำให้คิดถึงจนกลายเป็นความเศร้าและอาจส่งผลให้ไม่มีความสุขกับปัจจุบัน
สิ่งที่เกิดขึ้นนี้เป็นภาวะ Nostalgia ที่เชื่อว่าหลายคนก็ต้องเคยเป็น แล้วถ้าเกิดภาวะ Nostalgia บ่อยจะส่งผลต่อสุขภาพจิตของเราหรือเปล่า บทความนี้จะพาไปทำความรู้จักภาวะ Nostalgia ให้ลึกขึ้น เพื่อช่วยให้ทุกคนปรับบาลานซ์ความรู้สึกให้มีความสุขกับปัจจุบัน
เลือกอ่านประเด็นที่สนใจ
ภาวะ Nostalgia คืออะไร?

ภาวะ Nostalgia หรือ ภาวะโหยหาอดีต คือ ภาวะที่เรานึกถึงช่วงเวลาในอดีต ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ สิ่งของ บุคคล หรือ ความรู้สึกของช่วงเวลานั้น ซึ่งส่วนใหญ่มักจะเป็นช่วงเวลาที่เราเคยมีความสุข
อย่างไรก็ดี เมื่ออยู่ในภาวะนี้อาจเกิดความรู้สึกได้ทั้งเชิงบวกและเชิงลบ เพราะสำหรับบางคนแล้ว การนึกถึงเรื่องราวในอดีตก็ทำให้มีความสุข หรือ มีพลังใจในการใช้ชีวิตในปัจจุบัน แต่สำหรับบางคนแล้ว การอยู่สภาวะนี้ซ้ำๆ อาจทำให้เกิดการเปรียบเทียบกับปัจจุบัน จนทำให้ความคิดถึงเป็นภัยต่อตัวเราเอง
ภาวะ Nostalgia ถูกค้นพบในช่วงปี ค.ศ.1688 โดยนักศึกษาแพทย์ Johannes Hofer ที่ได้สังเกตเห็นว่า ทหารในช่วงสงครามมีอาการป่วย เช่น นอนไม่หลับ วิตกกังวล ใจสั่น หมกมุ่นกับการคิดถึงบ้าน และช่วงเวลาที่มีความสุขก่อนเกิดสงคราม
อย่างไรก็ดี การเจ็บป่วยดังกล่าวถูกมองว่าเป็นโรคทางประสาทและเป็นรูปแบบหนึ่งของอาการซึมเศร้า แต่ในปัจจุบันนี้ ภาวะ Nostalgia ไม่ถือเป็นอาการทางจิต หรือ โรคทางจิตเวช แต่เป็นอารมณ์และความรู้สึกที่สามารถเกิดขึ้นได้กับทุกคน โดยเฉพาะช่วงวัยรุ่นไปจนถึงผู้สูงอายุ และอาการคิดถึงอดีตนี้ไม่ได้ส่งผลเสียเพียงอย่างเดียว
ภาวะ Nostalgia เกิดขึ้นตอนไหน?
ภาวะ Nostalgia อาจเกิดขึ้นได้ตลอดเวลา แต่หากเจอเข้ากับ 3 ปัจจัยนี้ ก็อาจกระตุ้นให้เกิดภาวะโหยหาอดีตได้มากขึ้นเช่นกัน
- สิ่งที่ทำให้นึกถึงความทรงจำ
เมื่อเวลาเราเห็นสิ่งของที่เกี่ยวข้องกับความทรงจำในอดีต เช่น รูปภาพ ไดอารี่ ของสะสมวัยเด็ก การได้ยินเสียงเพลงที่พ่อชอบเปิดในรถ หรือ การกลับไปสถานที่ที่เคยไป อาจทำให้ภาพในความทรงจำย้อนกลับขึ้นมาได้
- ช่วงที่ชีวิตมีการเปลี่ยนแปลง
การเปลี่ยนแปลงในชีวิตหลายๆ ครั้งมักจะทำให้เรามีความกังวลเพราะต้องปรับตัวรับสถานการณ์ใหม่ๆ อย่างการย้ายที่อยู่ ต้องไปเรียนไกลบ้าน ย้ายที่ทำงาน หรือ เปลี่ยนไปเจอสังคมที่ไม่คุ้นเคย ภาวะ Nostalgia อาจเกิดขึ้นได้โดยนึกถึงช่วงเวลาที่เราเคยสบายใจเพื่อลดความกังวลขณะนั้น
- มีความอ่อนไหวทางอารมณ์
การต้องเผชิญสถานการณ์ที่ลำบากและการสูญเสีย อาจทำให้เรามีความอ่อนไหวทางอารมณ์ ไม่ว่าจะเป็นความรู้สึกโดดเดี่ยว เศร้า หรือ เหนื่อยล้า ในสถานการณ์แบบนี้อาจเกิดภาวะ Nostalgia โดยนึกถึงช่วงเวลาที่อบอุ่น มีความสุขเพื่อปลอบประโลมจิตใจและลดความเครียดเช่นกัน
Nostalgia Bias ทำไมเราเลือกนึกถึงแต่ความทรงจำดีๆ ?
ทุกคนล้วนมีอดีต และไม่ใช่อดีตของทุกคนจะมีแต่ความสุข แต่เคยสงสัยไหม? ทำไมเวลาพูดถึงภาวะ Nostalgic หลายๆ คนมักจะนึกถึงแต่ความทรงจำดีๆ
โดยภาวะการคิดถึงอดีตแต่เรื่องดีๆ มีชื่อเรียกว่า Nostalgia Bias หรือ การโหยหาอดีตแบบมีอคติ หรือก็คือ การนึกถึงช่วงเวลาในอดีตที่มีแต่ความสุข แม้จริงๆ แล้วในช่วงนั้นจะมีทั้งสุขและเศร้าก็ตาม ซึ่งการคิดถึงอดีตในลักษณะนี้ทำให้บางครั้งเรามองอดีตสวยงามกว่าความเป็นจริง
Nostalgia Bias เป็นกลไกตามธรรมชาติที่เกิดขึ้นจากการคัดกรองความทรงจำของสมอง (Selective Memory) และการมีอารมณ์ร่วมกับเหตุการณ์นั้นๆ ซึ่งเป็นกลไกที่ช่วยให้เรารับมือกับความท้าทายในปัจจุบันและรักษาสภาพจิตใจ
หากนึกภาพไม่ออก Nostalgia Bias หน้าตาเป็นอย่างไร ให้ลองคิดภาพตามว่า เมื่อเราเข้าสู่ช่วงวัยทำงานที่ต้องแบกรับความเครียดและความท้าทายมากขึ้น หลายคนจึงอาจคิดถึงช่วงเวลาสมัยเรียนที่มีความสุขกับเพื่อน ได้ทำกิจกรรมต่างๆ โดยไม่มีภาระเรื่องเงิน เรื่องการทำงานและการรับผิดชอบชีวิตตนเอง ซึ่งเมื่อนำมาเทียบกับปัจจุบันที่ต้องวางแผนชีวิตในหลายๆ ด้านและปรับตัวให้เข้ากับสังคมใหม่ จึงทำให้รู้สึกว่าช่วงเรียนในอดีตนั้นเป็นช่วงที่มีความสุขมากและดีกว่าปัจจุบัน
แต่ถ้าคิดดีๆ แล้ว ในช่วงวัยเรียนก็มีความเครียดที่ต้องพัฒนาการเรียนของตนเอง ความเหนื่อยจากการทำงานส่งอาจารย์ ความสับสนในการวางแผนอนาคต และความอึดอัดใจในการขาดอิสระที่จะทำอะไรบางอย่างเหมือนกัน ซึ่งเป็นเรื่องธรรมดาที่ช่วงเวลาหนึ่งของชีวิตจะมีทั้งสุขทั้งเศร้า แต่เราเลือกจดจำแค่ความสุขของช่วงเวลานั้น
หากเกิดภาวะ Nostalgia Bias บ่อยครั้งอาจส่งผลต่ออารมณ์และการมองสถานการณ์ในปัจจุบันแย่ลงกว่าความเป็นจริง ปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงได้ยากขึ้น เพราะมีการเปรียบเทียบเฉพาะด้านดีในอดีต ซึ่งเป็นต้นเหตุของความเศร้าและความเครียดสะสมจึงอาจนำไปสู่ภาวะทางจิตเวชอื่นๆ ได้ เช่น ภาวะซึมเศร้า ภาวะวิตกกังวล เป็นต้น
ภาวะ Nostalgia ส่งผลต่อสุขภาพจิตอย่างไร?
ในเชิงจิตวิทยาภาวะ Nostalgia เป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นได้ทั่วไป ซึ่งส่งผลทั้งผลดีและผลเสียต่อสุขภาพจิต ขึ้นอยู่กับความทรงจำที่เรานึกถึงนั้นทำให้เราเกิดความรู้สึกอย่างไรและบริบทในตอนนั้น เพราะสำหรับบางคนแล้ว การย้อนไปนึกถึงอดีตก็ทำให้อบอุ่นใจและมีความสุขมากขึ้น ช่วยจัดการความรู้สึกด้านลบในปัจจุบัน เหมือนกับการหลบไปฟื้นฟูสภาพจิตใจผ่านความทรงจำ
นอกจากนี้ ยังมีงานวิจัยเกี่ยวกับ Nostalgia supports a meaning of life (2023) โดย Abeyta & Pillarisetty ที่เสนอว่าภาวะ Nostalgia ช่วยให้เรารักษาและฟื้นฟูความรู้สึกว่าชีวิตมีความหมาย ซึ่งมีผลดีต่อสุขภาวะทางจิตใจและการปรับตัวต่อสถานการณ์ในปัจจุบัน
แต่ในทางกลับกัน การเกิดภาวะ Nostalgia ในบางสถานการณ์กลับทำให้รู้สึกเหงา หรือ ส่งผลด้านลบต่อจิตใจมากกว่าเดิม
จากงานวิจัยเรื่อง Nostalgia and Well-Being in Daily Life: An Ecological Validity Perspective (2020) ของ Newman และคณะ พบว่าภาวะ Nostalgia ที่เราตั้งใจนึกถึงความทรงจำดีๆ ต่างจากภาวะ Nostalgia ที่เกิดขึ้นเองเมื่อเราอยู่ในช่วงที่มีความอ่อนไหวด้านอารมณ์ ไม่ว่าจะเป็นความเหงา ความเศร้า หรือตอนที่เจอสถานการณ์ที่ยากลำบาก มักจะเกิดการเปรียบเทียบอดีตกับปัจจุบัน เมื่อเรารู้สึกว่าในอดีตนั้นเราเคยมีความสุขมากกว่าจึงยิ่งทำให้เรารู้สึกแย่กับปัจจุบัน
ภาวะ Nostalgia จึงเป็นเหมือนดาบสองคมที่ช่วยฮีลใจได้บางเวลา แต่ก็อาจทำให้เราติดกับดักจนทำให้การมองสิ่งที่เป็นอยู่ในตอนนี้แย่ลง
ถ้ารู้สึกว่าตนเองติดกับดักภาวะ Nostalgia แล้วควรทำอย่างไร?

เมื่อความคิดถึงเริ่มเป็นผลร้ายกับปัจจุบัน ปล่อยไว้นานอาจไม่ดีเพราะในความเป็นจริงเราต้องอยู่กับปัจจุบัน สำหรับใครที่กำลังเผชิญความรู้สึกแย่จากภาวะ Nostalgia สามารถรับมือได้ด้วยวิธีเหล่านี้
- ยอมรับความรู้สึกที่เกิดขึ้น
เมื่อเกิดภาวะ Nostalgia ย่อมมีทั้งความรู้สึกทั้งเชิงบวกและเชิงลบ ลองปรับมุมมองว่าภาวะนี้เป็นเรื่องธรรมชาติและสมองอาจจะกำลังสร้างช่วงเวลานี้ขึ้นมาเพื่อฮีลใจเรา แต่ถ้าเกิดความรู้สึกไม่ดีจากภาวะ Nostalgia การยอมรับความรู้สึกโดยไม่ตัดสินตนเองและไม่พยายามผลักความรู้สึกที่เกิดขึ้นออกไป จะช่วยลดการจมอยู่กับความรู้สึกเชิงลบนี้ได้
- กำหนดขอบเขตให้ตัวเอง
หากเริ่มรู้สึกว่าตนเองมีภาวะ Nostalgia บ่อยจนส่งผลกับการใช้ชีวิตประจำวัน ความเศร้าจากการโหยหาอดีตทำให้รู้สึกไม่อยากทำอะไร หรือ ไม่มีสมาธิกับทำงาน หากรู้สึกแบบนี้ แนะนำให้ลองหากิจกรรมทำและโฟกัสกับปัจจุบันมากขึ้น ออกไปหาประสบการณ์ใหม่ เพื่อให้เราไม่หมกมุ่นอยู่กับการคิดถึงอดีตและเกิดภาวะนี้บ่อยจนเกินไป
- มองว่าอดีตเป็นสิ่งที่ทำให้เรามีวันนี้
เวลาที่คิดถึงช่วงเวลาในอดีตอาจทำให้มีคำถามที่เกิดขึ้นมาในหัวว่า “ถ้าตอนนั้นเราเลือกอีกอย่างจะดีกว่านี้ไหม?” แต่ในความเป็นจริงแล้ว ตัวเรากลับไม่สามารถย้อนเวลากลับไปแก้ไขได้ แน่นอนว่าเมื่อคิดเช่นนี้ ตัวเราก็จะยิ่งรู้สึกบั่นทอนมากขึ้นเรื่อยๆ เช่นกัน
ดังนั้น หากรู้สึกแบบนี้เมื่อไหร่ให้ลองมองกลับกันว่าอดีตก็สร้างตัวตนและสอนอะไรเราหลายอย่างเหมือนกัน ถ้าไม่มีการตัดสินใจในวันนั้นก็อาจไม่มีสิ่งที่เราภาคภูมิใจในวันนี้เช่นกัน
- สร้างประโยชน์ให้กับสังคม
การสร้างประโยชน์ให้สังคมไม่เพียงแต่ช่วยให้คนอื่นได้รับประโยชน์เท่านั้น แต่ยังสามารถสร้างความสุข ความภูมิใจและเสริมสร้างคุณค่าให้กับคนให้ได้ด้วย โดยสามารถเลือกทำกิจกรรมได้ตามที่เราถนัดและสะดวก อาจเริ่มจากอะไรง่ายๆ อย่างการบริจาคเงิน บริจาคของเพื่อช่วยเหลือผู้ที่ขาดแคลน หรือ การทำกิจกรรมอาสา เป็นต้น การสร้างประโยชน์ให้สังคมนี้จะทำให้เรารู้สึกว่าเวลาในปัจจุบันมีความหมายมากขึ้นและสามารถสร้างความสุขในปัจจุบันได้เช่นกัน ลดการยึดติดกับความสุขในอดีตเมื่อเกิดภาวะ Nostalgia
- ใช้เวลากับปัจจุบัน
เราให้ช่วงเวลาในอดีตเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยเพิ่มพลังใจและเป็นบทเรียนในการใช้ชีวิตในปัจจุบัน อดีตเป็นสิ่งที่เรากลับไปแก้ไขไม่ได้ แต่เราสามารถทำปัจจุบันให้ดีได้ บางอย่างที่ทำให้เรารู้สึกเสียดายในอดีตก็สามารถเริ่มได้ตั้งแต่ตอนนี้ เช่น ลองทำกิจกรรมที่เคยพลาดไป ไปเที่ยวที่ที่เคยอยากไปในตอนเด็ก
หรือ อีกวิธีที่ช่วยเยียวยาความรู้สึกคิดถึงช่วงเวลาในอดีต คือ การกลับไปในสถานที่ที่เต็มไปด้วยความทรงจำที่ดีก็ทำให้เราสร้างความสุขในปัจจุบันได้เช่นกัน อย่างร้านอาหารที่เคยกินเป็นประจำ สวนสาธารณะที่เคยไปบ่อยๆ ที่ท่องเที่ยวที่เคยไปกับครอบครัว สวนสนุกที่ชอบไปตอนเด็ก

จะเห็นได้ว่า ภาวะ Nostalgia เหมือนการที่เราได้กลับไปเปิดสมุดบันทึกความทรงจำ หรือ เปิดอัลบั้มรูปภาพในอดีต ที่มีทั้งความสุขและความเศร้าปนๆ กันไป แต่สมุดที่เราเปิดนี้ก็เป็นเพียงส่วนหนึ่งของของความทรงจำทั้งหมดที่เราเลือกเก็บไว้ เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรยึดติด หรือ ให้ความทรงจำมีอิทธิพลกับปัจจุบันมากเกินไป อย่าลืมใช้เวลากับปัจจุบันให้คุ้มค่าและทำให้กลายเป็นความทรงจำที่ดีในอนาคต
แต่ไม่ว่าจะอย่างไร ถ้าตอนนี้เราเจอสถานการณ์ที่ทำให้เหนื่อยล้าและมีความเครียดสะสม ก็สามารถหลบไปพักผ่อนในเซฟโซนและให้เวลากับตัวเองก่อน ภาวะ Nostalgia อาจช่วยเติมกำลังใจเพื่อเผชิญกับสถานการณ์นี้ได้ในช่วงแรก แต่ที่สำคัญเราควรหาความสุขจากสิ่งที่ทำได้ในตอนนี้ดีกว่า เพื่อไม่ให้จมอยู่กับความรู้สึกในความทรงจำ ซันเดย์พร้อมสนับสนุนและเป็นกำลังใจให้ผ่านพ้นช่วงเวลานี้ด้วยพลิวิลเลจดีๆ ทั้งสวนสนุกและโรงแรมที่เหมาะกับการไปสร้างความทรงจำที่มีความสุข ลูกค้าซันเดย์สามารถเข้าไปกดรับสิทธิ์ได้ที่ซูเปอร์แอปฯ Jolly by Sunday
